Społeczność żydowska pojawiła się w Polsce w okresie średniowiecza, głównie w związku z  prześladowaniami w Europie Zachodniej. W Polsce Żydzi mogli cieszyć się znaczną swobodą, gdyż otrzymywali prawa i przywileje umożliwiające swobodny handel, przemieszczanie się, nabywanie gruntów oraz ochronę prawną, czego wyrazem było ich intensywne osadnictwo, szczególnie w większych ośrodkach miejskich. W początkowej fazie osadnictwa Żydzi stanowili niewielką grupę narodową i nie odgrywali większej roli w życiu społecznym, gospodarczym i kulturalnym Polski. Tworzyli kulturę zamkniętą wynikającą z odmienności wyznaniowej i obyczajowej.
Rozprzestrzenianie się tej mniejszości na ziemiach Rzeczypospolitej i rozwój jej działalności gospodarczej, konkurującej z rodzimym, a także niemieckim mieszczaństwem, zaczęły wzbudzać  niechęć, którą dodatkowo wzmacniała propaganda duchowieństwa katolickiego oskarżająca Żydów o wszelkie nieszczęścia. W XIV wieku król Kazimierz Wielki rozszerzył przywileje nadane osadnikom żydowskim, które regulowały ich prawa w całym państwie oraz zatwierdził status wszystkich Żydów jako „sługi skarbu”, dzięki czemu zyskali prawo swobodnego handlu i przemieszczania się z miejsca na miejsce, a także ochronę prawną ze strony państwa. Te przywileje były potwierdzane przez kolejnych władców i stały się fundamentem pozycji prawnej ludności wyznania mojżeszowego w Rzeczypospolitej do schyłku XVIII wieku. Żydzi otaczani byli szczególną protekcją prawną również ze strony magnatów, bogatej szlachty i patrycjatu miejskiego, często pełnili funkcje faktorów, arendarzy, bankierów, sekretarzy, tłumaczy, cyrulików, w miastach prywatnych na obszarze ordynacji magnackich uczestniczyli w wyborze władz miejskich, a także sami zasiadali w radach miejskich.

                                           

Osadnictwo żydowskie na Sądecczyźnie rozpoczyna się w początkach XVII wieku, ale pierwsze wzmianki o pojedynczych Żydach pochodzą już z XV w. W Nowym Sączu będącym w XVI i XVII wieku ważnym ośrodkiem sukiennictwa, płóciennictwa, obróbki metali i wyrobu narzędzi rolniczych obecność ludności żydowskiej była związana z rzemiosłem i handlem. Od końca XVII w. do czasu zaborów w wyniku pożarów, kontrybucji i przemarszu wojsk Nowy Sącz wyludniał i podupadł gospodarczo. W drugiej połowie XVII wieku zezwolono Żydom na wznoszenie domów i prowadzenie działalności handlowej w celu ożywienia miasta. W XVIII w. Nowym Sączu wybudowano Wielką Synagogę, a sto lat później powstała w mieście wydzielona dzielnica żydowska.
Wraz z rozbiorami Polski nastąpiło pogorszenie sytuacji prawnej Żydów. Największa ich grupa znalazła się w Galicji pod zaborem austriackim. We wszystkich trzech zaborach zostali poddani licznym ograniczeniom, a pewnym zakresem swobód cieszyły się tylko warstwy zamożne. Oczekiwano od Żydów rezygnacji ze swojej odmienności obyczajowej i wyznaniowej, nie dopuszczano ich do licznych zawodów, w miastach utworzono getta, wiele ulg i przywilejów uzależniano od zmiany tradycyjnego żydowskiego wyglądu i ubioru.

Tereny zaboru austriackiego były obszarem silnego rozwoju ruchu chasydzkiego. W XIX w. wraz z osiedleniem się w Nowym Sączu cadyka Chaima Halberstama miasto stało się jednym z ważniejszych ośrodków ruchu chasydzkiego, oddziałującego na całą Galicję. W tym okresie dały się również zauważyć tendencje do asymilacji Żydów z ludnością polską głównie wśród inteligencji, zamożnych kupców, bankierów i fabrykantów. Na przełomie XIX i XX wieku wielu z nich walczyło o odzyskanie przez Polskę niepodległości, a przedstawiciele zasymilowanej społeczności wyznania mojżeszowego podejmowali działania zmierzające do pogodzenia interesów żydowskich i polskich w sprawach dotyczących religii, kultury, czy gospodarki.
W ciągu tych kilku wieków obecności na obszarze Polski kształtujące się środowisko żydowskie wytworzyło specyficzną i oryginalną kulturę, stanowiącą nierozerwalną a zarazem odmienną część naszej rodzimej spuścizny. Żydzi wierni swojej tradycji i religii podkreślali swoją odmienność strojem, obrzędami i językiem, co nie sprzyjało asymilacji z ludnością polską. Polska przez stulecia do czasów II wojny światowej stanowiła ważny ośrodek żydowskiej myśli religijnej.
W okresie II wojny światowej zostały zniszczone przez okupanta niemieckiego żydowskie dzielnice, synagogi i kirkuty, a holokaust pochłoną ponad 90% polskich Żydów. Po społeczności żydowskiej stanowiącej przed wojną znaczny odsetek ludności Sądecczyzny pozostały jedynie materialne ślady ich życia i działalności w postaci pamiątek historycznych oraz obiektów architektonicznych.
Autor: Beata Wierzbicka
Fotografie współczesne: P. Droździk
Fotografie archiwalne ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu