Pierwszy etap osadnictwa niemieckiego na ziemiach polskich, a szczególnie na Sądecczyźnie wiąże się z wprowadzeniem prawa magdeburskiego lub tzw. osadnictwa na prawie niemieckim (rozpoczęło się w okresie rozbicia dzielnicowego i trwało od XII do XIV wieku). W tym też czasie powstał Nowy Sącz lokowany na prawie magdeburskim przez Wacława II, króla czeskiego, który powołał ten nowy organizm miejski, jako przeciwwagę dla rdzennie polskiego Starego Sącza i obsadził ludnością niemiecką. Rachuby te jednak okazały się złudne. Miasto w okresie walk o władzę nad Polską poparło i było wierne, nawet podczas buntu mieszczaństwa niemieckiego w Krakowie, księciu, a potem królowi polskiemu Władysławowi Łokietkowi. Za to zresztą zostało nagrodzone wieloma przywilejami przez ostatnich Piastów. Niemcy mieli ogromny wpływ na rozwój rzemiosła, wprowadzili wiele udoskonaleń w rolnictwie. Z biegiem lat społeczność ta uległa asymilacji, a nawet część bogatszego mieszczaństwa przeszła do stanu szlacheckiego. W XVIII wieku rozpoczął się powolny niekontrolowany proces migracji niemieckiej z terenów Węgier i Spisza.

   
Niemcy galicyjscy

Kolonizacja józefińska zawdzięcza swą nazwę Józefowi II Habsburgowi (panował w latach 1765-1790 jako cesarz niemiecki i w latach 1780-1790 jako cesarz niemiecki, król Czech i Węgier, arcyksiążę Austrii). Przyjmuje się, że kolonizację zapoczątkowały patenty: cesarzowej Marii Teresy z 1774 r. (pozwalał na osadnictwo niemieckie, ale tylko rzemieślników i to na terenie miast) oraz cesarza Józefa II z 1781 r. Ten drugi znosił ograniczenia i pozwalał na osadnictwo rolne, a w ślad za nim wprowadzona została zasada tolerancji religijnej. Dla nowych osadników głównym obszarem kolonizacji miały być dawne królewszczyzny, folwarki starostw niegrodowych, wójtostwa, a także ziemie należące do skasowanych klasztorów. Koszty kolonizacji okazały się być bardzo wysokie i ostatecznie w 1785 r. została ona wstrzymana, jednak  napływ ludności niemieckiej trwał.
Akcja kolonizacja w okolicach Starego i Nowego Sącza w pełni rozwinęła się w latach 1783-1788, a więc częściowo po wstrzymaniu jej urzędowego charakteru. Jej wynikiem jest powstanie 27 koloni w Biczycach, Biegonicach, Chełmcu, Dąbrówce, Gaboniu, Gaju, Gołkowicach, Jaruszowej, Kadczy, Łącku, Mokrej Wsi, Moszczenicy Niżnej, Mystkowie, Naszacowicach, Olszance, Piątkowej, Podegrodziu, Podrzeczu, Rytrze, Stadłach, Starym Sączu, Strzeszycach, Szczereżu, Świniarsku, Zagorzynie i Żbikowicach.  Do 1789 r. na terenach Sądecczyzny zamieszkało 235 niemieckich rodzin. W kolejnych latach, szczególnie w XIX wieku osadnictwo rozwijało się słabo, i przez pierwsze 25 lat w zasadzie liczba ludności nie wzrastała, a już po 1860 r. regularnie malała. Po 1880 roku, po 13 z 27 koloni niemieckich w sądeckiem nie ma już śladu, a w pozostałych 14 w roku 1890 tylko w ośmiu mieszkali Niemcy. W 1921 roku podczas spisu tylko w pięciu miejscowościach do pochodzenia niemieckiego przyznało się 136 osób. Po 1945 roku resztki potomków kolonistów opuściły ziemię sądecką zamykając tym samym czas ich obecności na tym terenie. Pozostały po nich relikty zabudowy wiejskiej i miejskiej oraz świątynie np. w Stadłach (część z nich prezentowana jest w Sądeckim Parku Etnograficznym). Kolonizacja niemiecka ostatecznie nie przyniosła poważniejszego napływu ludności i oczekiwanych przez monarchię habsburską korzyści gospodarczych oraz politycznych.  Warto zaznaczyć, że sporo informacji na temat osadnictwa niemieckiego na Sądecczyźnie znajduje się w Krakowie oraz różnych archiwach na Ukrainie i Słowacji. Dzięki kwerendom pracowników Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu i publikacjom część tych danych ponownie znalazła się w obiegu i stanowi kopalnię informacji o niemieckich kolonistach na terenie Sądecczyzny.
Autor: dr Piotr Wierzbicki
Foto: P.Droździk, J.Kurzeja
Fotografie archiwalne ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu

                 
                                                             Sektor Kolonistów Niemieckich z Gołkowic odtworzony w skansenie w Nowym Sączu 

 
 Kościół ewangelicki ze Stadeł przeniesiony do skansenu w Nowym Sączu

Wykorzystana w tekście bibliografia oraz ważniejsze materiały dotyczące problematyki Niemców galicyjskich
Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie
Materiały z kwerendy przeprowadzonej przez Joannę Hołdę (pracownika Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu)
Archiwum w Lewoczy - Słowacja
Archiwum w Spiskiej Sobocie - Słowacja
Archiwum Państwowe w Krakowie
Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu

Bibliografia:
A. Artymiak, Z dziejów osadników niemieckich na Sądecczyźnie, Nowy Sącz 1928.
Dzieje miasta Nowego Sącza, pod red. F. Kiryka, t. I, Kraków-Warszawa, 1992.
M. Grabski, Osadnictwo niemieckie na Sądecczyźnie w XVIII wieku, „Almanach Karpacki „Płaj, tom 19: 1999,.
D. Iwińska, O osadnikach józefińskich na Sądecczyźnie i ich kulturze – w aspekcie budowy sektora kolonistów niemieckich w Sądeckim Parku Etnograficznym, „Zeszyty Sądecko-Spiskie”, t. I, Nowy Sącz 2006, s. 69-72.
M. Kornecki, Stadła –Świniarsko. Dawny zbór dziś kościół, Kraków 1998.
J. Langer, Ślady niemieckiej kolonizacji w architekturze środowiska małomiasteczkowego w Karpatach, „Zeszyty sądecko-spiskie”, t. I, Nowy Sącz 2006.
H. Lepucki, Działalność kolonizacyjna Marii Teresy i Józefa II w Galicji 1772-1790 r., Lwów 1938.
T. A. Olszański, Ludność niemiecka Podkarpacia w świetle spisu powszechnego z 1921 roku, „Almanach Karpacki Płaj” t. 19, z. 1999 r.
H. Ossadnik’ Ewangelicko-augsburska gmina religijna w Bandrowie Kolonii „Almanach Karpacki Płaj”, t. 19, z. 1999 r., s. 33-61.
M. Pavelcikova, Dom spiskich Niemców w dorzeczu Górnego Popradu, „Zeszyty sądecko-spiskie” t. 1, Nowy Sącz 2006
L. Schneider, Das Kolonisationswerk Josefs II, in Galizien, Darstellung und Namenlisten, Leipzig 1939, Scherer 1989. 
F. Seefeld, Quellenbuch zur deutschen Ansiedlung in Galizien unter Kaiser Josej, Plauen 1935. 
I. Styczyńska, osiedlenie się Niemców na Sądecczyźnie po roku 1781, „Almanach Sądecki” R. X, nr. 3 (36).
W. Śliwiński, Architektura sektora kolonistów niemieckich w Sądeckim Parku Etnograficznym, „Zeszyty Sądecko-Spiskie”, t. I, Nowy Sącz 2006, s. 73-79.
W. Śliwiński, Kolonizacja niemiecka na Sądecczyźnie (1781-1786) (studium historyczne), „Zeszyty Sądecko-Spiskie”, t. II, Nowy Sącz 2007, s. 71-83.
W. Tokarz, Galicja w początkach ery józefińskiej w świetle ankiety urzędowej z roku 1783, Kraków 1909.
R. Walloschke, Von der Pfalz zum Dunajetz, Bergetreute 1991.
A Wielocha, Kolonizacja józefińska w galicyjskich Karpatach i Niemcy w Karpatach, „Almanach karpacki Płaj”, t. 19, z 1999 r.,
R. Walloshke, Von der Pflaz zum Dunajetz, Bergatreute 1991.
A. Wielocha, Niemcy w Karpatach, „Almanach Karpacki Płaj”, t. 19, z 1999 r.,